Świat Dysku - w jakiej kolejności czytać książki Pratchetta?

Przy ponad czterdziestu powieściach łatwo pomylić kolejność albo zacząć od tomu, który nie pokazuje jeszcze pełni uroku prozy Terry’ego Pratchetta. Poniżej porządkuję książki według cykli bohaterów i dat wydania, wskazuję najlepsze punkty startowe oraz wyjaśniam, kiedy warto trzymać się chronologii, a kiedy lepiej wybrać własną ścieżkę.

Czy trzeba czytać Świat Dysku od początku

Najkrótsza odpowiedź brzmi: nie trzeba. To cykl mozaikowy, czyli zbiór powiązanych powieści rozgrywających się w tym samym uniwersum, ale skupionych na różnych postaciach i problemach.

Niektóre książki tworzą wyraźne podserie. Losy Marchewy, Vimesa i pozostałych funkcjonariuszy najlepiej śledzić w kolejności cyklu o Straży, a historię Tiffany Obolałej czytać od pierwszego tomu do ostatniego. Poza tymi wyjątkami Pratchett często pozwala wejść do świata z kilku stron.

Ja nie traktowałbym więc chronologii jako testu dla początkujących. Ma znaczenie głównie wtedy, gdy chcemy obserwować, jak autor przechodzi od prostych parodii fantasy do coraz bardziej przenikliwych opowieści o religii, polityce, mediach, pieniądzach i odpowiedzialności.

Od której książki najlepiej zacząć

Wybór pierwszego tomu powinien zależeć od tego, jaki rodzaj fantastyki najbardziej nas interesuje. Poniższe propozycje są bezpieczniejsze niż rozpoczęcie od przypadkowej części cyklu.

Gdybym miał wskazać tylko jedną książkę, wybrałbym „Morta”. Ten tom dobrze pokazuje, że Pratchett nie pisał wyłącznie dowcipnych pastiszów. Pod żartami kryją się pytania o wolną wolę, dorastanie i to, co właściwie oznacza bycie człowiekiem.

Kolejność według głównych cykli

Podział na podserie jest najwygodniejszym rozwiązaniem dla osób, które chcą czytać o konkretnych bohaterach. Poszczególne ścieżki przecinają się, ale ich wewnętrzna kolejność ma znaczenie.

Cykl o Rincewindzie

1. „Kolor magii”
2. „Blask fantastyczny”
3. „Czarodzicielstwo”
4. „Eryk”
5. „Ciekawe czasy”
6. „Ostatni kontynent”
7. „Ostatni bohater”

Rincewind jest tchórzliwym magiem, który najczęściej przeżywa przygody wbrew własnej woli. Ten cykl najlepiej działa na początku przygody z Pratchettem, jeśli lubimy absurd, wartką akcję i parodię fantasy. „Ostatni bohater” warto zostawić na później, ponieważ korzysta z wielu wcześniejszych postaci i żartów.

Cykl o czarownicach

1. „Równoumagicznienie”
2. „Trzy wiedźmy”
3. „Wiedźmy za granicą”
4. „Panowie i damy”
5. „Maskarada”
6. „Carpe Jugulum”

Pierwszy tom wprowadza Eskarinę i Magratę, ale pełny charakter tej ścieżki ujawnia się dopiero w „Trzech wiedźmach”. Najważniejszą postacią pozostaje babcia Weatherwax, jedna z najbardziej przekonujących bohaterek całej serii. Czytanie według tej kolejności pozwala zauważyć, jak komediowy folklor przechodzi w opowieść o odpowiedzialności, starości i sile charakteru.

Cykl o Śmierci

1. „Mort”
2. „Kosiarz”
3. „Muzyka duszy”
4. „Wiedźmikołaj”
5. „Złodziej czasu”

To jedna z najbardziej spójnych ścieżek. Śmierć pojawia się także w innych książkach, ale właśnie tutaj jego charakter, poczucie humoru i sposób patrzenia na ludzi rozwijają się najpełniej. „Mort” powinien być pierwszy, bo kolejne tomy wykorzystują relacje i pomysły zapoczątkowane w tej powieści.

Cykl o Straży Miejskiej

1. „Straż! Straż!”
2. „Zbrojni”
3. „Na glinianych nogach”
4. „Bogowie, honor, Ankh-Morpork”
5. „Piąty elefant”
6. „Straż nocna”
7. „Łups!”
8. „Niuch”

Jeśli najbardziej interesują nas polityka, społeczeństwo i kryminał, właśnie od tej ścieżki zacząłbym czytanie. Ankh-Morpork zmienia się z tomu na tom, a Vimes przechodzi drogę od zmęczonego alkoholem komendanta do jednej z najważniejszych postaci uniwersum. „Straż nocna” jest szczególnie mocna, ale najlepiej czytać ją dopiero po kilku wcześniejszych częściach.

Cykl o Tiffany Obolałej

1. „Wolni Ciutludzie”
2. „Kapelusz pełen nieba”
3. „Zimistrz”
4. „W północ się odzieję”
5. „Pasterska korona”

To opowieści kierowane także do młodszych odbiorców, ale ich tematyka nie jest dziecinna. Tiffany uczy się przywództwa, odpowiedzialności i rozumienia innych ludzi, a każdy tom podnosi poprzeczkę emocjonalną. Ostatnią książkę najlepiej zostawić na sam koniec, bo zamyka nie tylko historię Tiffany, lecz także ważny fragment całego Świata Dysku.

Powieści o rewolucji przemysłowej

1. „Prawda”
2. „Piekło pocztowe”
3. „Świat finansjery”
4. „Para w ruch”

„Prawda” otwiera temat nowoczesnych mediów, natomiast trzy pozostałe książki skupiają się na Moist von Lipwigu i przemianach gospodarczych. Nie jest to tak zamknięty cykl jak opowieści o Straży, ale razem pokazuje, jak Ankh-Morpork przechodzi od świata gildii i magii do telefonów, banków oraz kolei.

Przeczytaj również: Westerny - jak wybrać najlepszy? Przewodnik po Dzikim Zachodzie

Powieści bardziej samodzielne

• „Piramidy”
• „Ruchome obrazki”
• „Pomniejsze bóstwa”
• „Zadziwiający Maurycy i jego edukowane gryzonie”
• „Niewidoczni akademicy”
• „Wzniosły regiment”

Polskie wydania mogą różnić się tytułem „Monstrous Regiment”, który spotyka się także jako „Wzniosły regiment” lub w innych wariantach katalogowych. Te książki można czytać prawie niezależnie, dlatego dobrze sprawdzają się jako przerywnik między dłuższymi cyklami.

Pełna kolejność wydania 41 powieści

Numeracja poniżej odnosi się do kolejności publikacji oryginalnych powieści. Polskie wydania, wznowienia i kolekcje mogą mieć własne numery tomów, dlatego lepiej kierować się tytułem niż oznaczeniem na okładce.

Kolejność wydania ma jedną dużą zaletę. Pozwala zobaczyć, jak zmienia się sam autor: od lekkiej zabawy konwencją, przez coraz lepiej skonstruowane fabuły, aż po książki, w których humor współistnieje z tematami przemocy, nierówności i śmierci. Jej wadą jest natomiast częste przeskakiwanie między bohaterami, co nie każdemu odpowiada.

Jak czytać, żeby nie zgubić przyjemności

Najczęstszy błąd polega na przekonaniu, że trzeba przeczytać wszystkie 41 tomów bez przerwy. Nie ma takiej potrzeby. Po zakończeniu jednego cyklu dobrze sięgnąć po powieść samodzielną, na przykład „Prawda” albo „Pomniejsze bóstwa”, zamiast natychmiast zmieniać ton na kolejny podobny tom.

Drugą pułapką jest ocenianie całej serii po „Kolorze magii”. Ta książka ma znaczenie historyczne, ale Pratchett dopiero później wypracował charakterystyczne połączenie farsy, satyry i wzruszenia. Jeśli początek wydaje się zbyt chaotyczny, radzę spróbować „Morta” lub „Straży! Straży!”, a do pierwszego tomu wrócić później.

Warto też uważać na książki okołodyskowe. Albumy, mapy, przewodniki i opowiadania rozszerzają uniwersum, lecz nie są konieczne do zrozumienia głównego cyklu. Najpierw przeczytałbym powieści, a dopiero potem dodatki, gdy pojawi się ochota na więcej szczegółów.

Przy wyborze wydań dobrze sprawdzić, czy kupujemy pełną powieść, a nie zbiór opowiadań lub adaptację. Tytuły bywają podobne, a kolekcje wydawnicze nie zawsze numerują tomy tak samo jak pierwotny cykl.

Najprostszy plan na pierwsze pięć książek

Jeżeli nie chcesz od razu wybierać między kilkoma ścieżkami, proponuję taki zestaw: „Mort”, „Straż! Straż!”, „Trzy wiedźmy”, „Pomniejsze bóstwa” i „Piekło pocztowe”. Dostajesz w nim humor sytuacyjny, kryminał, folklor, refleksję nad religią oraz opowieść o zmianie społecznej.

Po tych pięciu tomach łatwo rozpoznać własne upodobania. Jeśli najbardziej zaciekawiła Cię Straż, kontynuuj jej cykl. Jeśli wciągnęły Cię czarownice albo Śmierć, trzymaj się odpowiedniej kolejności. A jeśli spodobał Ci się sam sposób budowania świata, wybierz kolejność wydania i pozwól, by Ankh-Morpork rozwijało się przed Tobą krok po kroku.